معرفی و تاریخچه

این وبلاگ ساخته ای است حقیر برای معرفی شهری عظیم با فرهنگی کهن ؛ که امید وارم در حد توان موفق به انجام این عمل خطیر شوم. منبع اصلی مطالب این وب، سایت های معتبر است؛ البته از کتب و مستندات نیز بهره میبریم که از جمله ی این کتب ،کتاب نهضت ابوسعید است؛

 

ابتدا توضیحی مختصر راجع به خود این حکیم بزرگوار عرض می نماییم : « ابوسعید حسن بن بهرام جنّابی (گناوه‌ای) معروف به ابوسعید گناوه‌ای بنیانگذار قرمطیان در بحرین و احساء بود. وی اصالتاً از گناوه بود. در شصت‌وچند سالگی، بسال ۳۰۰ قمری (۹۱۳ میلادی) در بحرین به قتل رسید.[۱][۲] ابوسعید گناوه‌ای در دههٔ چهار (یا نیمهٔ اوّل دههٔ شش) قرن سوم قمری[۲] در شهر جنابه فارس(گناوه کنونی) در یکی از محله‌های قدیمی احتمالاً محله تل‌گوری متولد شد.[۳] زمانی که مقتدر به خلافت رسید، ابوسعید جنّابی، یکی از رهبران قرامطه بود که در بحرین قیام کرد (۲۸۶ قمری برابر ۸۹۹ میلادی). وی به کمک قبایل عبدالقیس و ربیعه، سوریه شهر الاحسارا تسخیر کرد و حکومت قرامطه را تشکیل داد. ابوسعید در نامه‌ای به معتضد عباسی، علت قیام خود را «بیداد» و ظلم خلیفه دانست. بعد از مرگ او در سال ۳۰۰ قمری (۹۱۳ میلادی)، پسرش ابوطاهر، رهبر قرامطهٔ بحرین شد. وی به مقتدر نامه نوشت و در آن، سپاه خود را حزب خدا معرفی کرد. قرامطهٔ بحرین دردسرهای فراوانی برای عباسیان ایجاد کردند؛ حج را چند بار متروک کرده، حجرالاسود را ربودند.[۴]

تاریخچه گناوه:

در سالهای بسیار دور دریا نوردان ، ملوانان و جهانگردانی از راه دریا و خشکی به بندری پای می نهادند که از رونق تجارت بازرگانی، اقتصاد پویا ،

سواحل بی نظیر، صفحه های مرجانی زیبا ، مردمانی مهمان نوازو مردانبزرگ و دانشمند برخوردار بود . آنها آوازه ی این بندر  به دیار خود می بردندو از مردمان، بزرگان جذابیت های این مروارید خلیج فارس چه نقل هایی کهدر دیار خود نمی کردند مردان بزرگی  از راه دریا و خشکی بر خاک این بندر پا نهادند و در سفرنامههای خود  آن را بندری جاودانه و زیبا نامگذاری نمودند . شاعرانی که آن را  معدن مروارید نامیدند. از این بندر بود و از این دیار بود که ابوسعید و پسرشطاهر پای به عرصه وجود نهادند و حکومت قرمطیان را بنا نهادنده و گسترشدادند و در برابر خلفای جور عباسی ایستادند.

 در گذر زمان این بندر جاودان دو بار ویران شد و باز قامت افراشت و زنده ماند تا فرزندان خود را در برگرفته و با آنان زندگی کند. یقیناً می دانید که را می گویم، آری مروارید خلیج فارس را ، «بندر گناهوه» بندر گناوه ای که بعضی به آن جنابا،گنابا، و گنوه می گفتند و عده ای به آن گندابه، جانابه و گنابه نام نهادند وکسانی از آن با نام گنفه، «گنافه» و «گنبه» نام می بردند .

گناوه ای که حمد الله مستوفی مورخ و جغرافیدان شهیر ایرانی در سفر نامه خود میگوید: «جنابا را جنابه بن طهمورث دیوند ساخت» و ابن الفقیه همدانیساخت گناوه را به یکی از نوادگان طهمورث نسبت می دهد و آن را از زیباترین شهرهای ایران می داند. ابن حوقل از اقتصاد شکوفای آن بندر سخن می راند و از پارچه های بافته آن بندر، طرازهای کتانی و دستمالهای جنابه به نیکی یاد میکند. ناصر خسرو شاعر شهیر این زمین که در زمان ویرانی گناوه بر آن پای نهاده در سفر نامه خود از آن یاد می کند .و بابن هوسه اجنبی از گناوه به عنوان بندری که زراعت در آن رونق داشته،اسبهای تربیت شده را به قیمت گزاف به هند صادر می کرده یاد می کند،

جلال آل احمد در آثار خود از گناوه به عنوان محلی مهم و محل عبور خطلوله نفت جهت انتقال به جزیره خارک حائز اهمیت می داند. و آخر اینکهجنابه یا گناوه زادگاه مردان نام آوری بوده که حسن بن بهرام جنابی و

پسرش سلیمان بن حسن جنابی، محمد بن عمران جنابی و ابوعبدالرحمان جعفر بن چزنار و ... و سرشناس ترین آنها ابوسعید و فرزندشسرسلسه فرقه قرمطیه.

 عکس : سن بن بهرام جنابی

 

غذاهای محلی گناوه

هر شهر و استانی دارای ویژگی های مخصوص به خود است ، یکی از این ویژگی ها خوراکی ها و غذا ها هستند . شهرستان گناوه دارای غذاهای متنوع و لذیذی است که در این مطلب به معرفی برخی از آنها میپردازیم :

 

 

غذاها:

1)دمپخت ماهی بوشهری ( لخ لاخ )

2)یتیمو

3) لَلَک یا گمنه

4) قلیه میگو

5) دال عدس و برنج

6) حَشو ( دوپیازه ماهی و کشمش با سبزیجات خورشی)

7) شله گندمی ( سوپ گندم و ماهی )

8) او موتو ( او : آب)(موتو نوعی ماهی کوچک است)

9) ماهی تنوری (مُی تنیری)

10) یه غلی زردو

11) بادمجون و گوجه سرخ کرده (بادنگون تماته )

12) شله مُجَکی( نوعی دمپخت که با بادام تلخ و گندم درست میکنند)

13) اِشکِنه ( او خاگ (آب و تخم مرغ به علاوه ی آرد و پیاز)

همچنین نان ها و حلوا های متنوع و خوشمزه که به برخی از آنها اشاره میکنیم:

1) حلوای سَردَ بُندو

2) حلوای انگشت پیچ

3)حلوای مسقطی

4) حلوای خرمایی

نان ها 

1) نان بَل بَل

2) نان گِردِه

3) تیرمال

 4)نان تابه ای

5) نان تنوری

پوشش مردم گناوه

 

زنان این شهرستان در حدود نیم قرن پیش،( وقتی این شهرستان روستا بود ) لباسی بلند تا زانو که در وسط آن چین داشته و آستین آن تا مچ دست میرسید(جومه دورچین ) به علاوه ی شلواری که هر کدام از پاهای آن خیلی گشاد بوده و برای دست و پا گیر نبودن آن در پاچه اش کش می دوختند ،کشی که پاچه ی شلوار را به مچ  پا می چسباند و بالای آن دارای چین های بسیاری بود( شلوار خِفتی ). حجاب زنان روستا متشکل بود از شالی بلندو نازک از جنس نخ که آنرا در اصلاح محلی (مِینا ) می نامند وچادری که در هنگام بیرون رفتن از خانه به سر داشتند (چوقه ).  از این چادر در رنگ های روشن آن به عنوان لباس عروس استفاده میشد . البته نوعی دیگر از پوشش نیز مرسوم بوده است که در آن زنان دامن های پف دار و پرچین و لباس ها یبلند تا زانو با چاکی نزدیک به کمر میپوشیدند(جومه قِری) که بیشتر در جشن ها و عروسی ها کاربرد داشته است.  

مردان در این شهرستان لباس خاصی نداشتند و عمده ی مردم  شلوار و بلوز ساده به تن داشتند . اما برخی از مردان ( چوپانان  یا مهاجران ) لباسی تا پالای زانو و که چاکی در دوطرف داشت و شلوار کمی گشاد به علاوه کفش هایی به نام مِلکی (گیوه) .چوپانان که به صحرا می رفتند لباس گرمی به نام کُفتِه با خود می بردند این   کُفتِه با پشم بز یا گوسفند بافته میشد وحالت نمدی داشت.

اماکن تاریخی

نقاط تاریخی این بندر عبارتند از: تیرسول، عبدامام،تل گوری،تل مناره،بتون،تل گنبد و تل امامزاده که در حال حاضر کمتر نشانه ای از آنها دیده می شود.

همچنین می توان از آتشکده باباکلو،کوه بنگ و اثر طبیعی غار تودیو نام برد.

اماکن متبرکه :

    در ایام تعطیلات و بخصوص در ایام نوروز و اعیاد مذهبی مردم منطقه و همچنین زوار و مسافرانی که به این دیار سفر می کنند ازبقاع و اماکن متبرکه و مقبره های مورد اعتقاد مردم این دیار بازدید می کنند . این اماکن هر ساله تعداد زیادی زوار به خود می پذیرد که از مهمترین آنها می توان :

1.      امامزاده سلیمان بن علی: (واقع در شهر گناوه ) که مردم این دیار معتقدند که سلیمان ین علی اولاد حضرت زین العابدین علی بن حسین می باشد . سبک ساختمانی این بنا زیبا و شبیه گنبد دانیال نبی در شوش و میر محمد در جزیره خارگ می باشد .

2.   مقبره بی بی مریم : (واقع در محله باباعلیشاه گناوه ) که درمیان مردم گناوه دارای احترام  فراوان می باشد و اعتقاد زیادی به آن دارند و هر پنجشنبه محل حضور زنانی است که با اعتقاد خالق به این مکان می آیند. (از مقبره بی بی  مریم سنگهای قیمتی پیدا شده که آن را به موزه های مرکز منتقل نموده اند )

4.     قدمگاه حضرت عباس:این قدمگاه در روستای چهار روستایی از توابع گناوه واقع شده است .از دیگر اماکن متبرکه که د ر روستاهای گناوه قرار دارند می توان از قدمگاه امیر المومنین، بی بی حور و بی بی نور در چهار روستایی و مقبره شاه غیبی در روستای گاو سفید نام برد .

 مکانهای تفریحی :

   بندر گناوه با محیط طبیعی و زیبای خود مکانی دیدنی جهت علاقمندان به مناظر طبیعی می باشد . خلیج نیلگون فارس در روزهای آفتابی با نسیم بهاری و تابش نور آفتاب بر روی صدفهای کنار ساحل جلوه های بدیع و زیبایی در کنار ساحل ماسه ای پدید می آورد . شبهای زیبای گناوه در ساحل این بندر با صدای آرام امواج دریا و انعکاس نور نقره گون مهتاب درآب و آتش شعله های گاز در جزیره خارگ و خارگو منظره های زیبا و فراموش نشدنی را برای هر بیننده ای فراهم می آورد . همچنین ساحل زیبا و ماسه ای و بی نظیر روستای چهک در نزدیکی گناوه محل مناسبی جهت بازدید مسافرین و علاقمندان می باشد . از دیگر مناطق دیدنی این بندر جزایر شمالی و جنوبی ، گوابین وگشویی می باشد . که در حد فاصل بین گناوه و ریگ قراردارند .

 اينجا گناوه است. سرزميني با رنج­ هايي غريب و جاشواني سرشار از اميد. بندري با انديشه­ اي ژرفناك كه به آينده­ اي روشن و درخشان مي­ا نديشد. شهري كه قدمت آن به استناد منابع مكتوب و متون تاريخي ايراني و عربي به بيش از 1500 سال مي­رسد. بندري كه آن را زماني «جنابه» مي­ خواندند و در دوره ساسانيان شهري پررونق و آباد و جزيي از استان «ارجان» ناحيه­ ي فارس بود و در صنعت پارچه بافي بي­ رقيب بود و از بنادر تجاري مهم اين مرز و بوم به شمار مي­ رفته است. و خيلي از مردم آن نيز به صيد مرواريد مشغول بوده­ اند.
اين بندر كه اوايل قرن اول هجري توسط عثمان ابن العاص فتح شده است همچنان در سده­ هاي دوم و سوم نيز پررونق و آباد بوده و در كنار «سينيز»، «سيراف» و «مهروبان» از بندرهاي مهم قلمداد مي­شده است. و در همين سال­ هاست كه مردي بزرگ به نام «ابوسعيد» از گناوه عليه دارالخلافه­ ي عباسي بر مي­ خيزد و مناطق بحرين و اطراف آن را كانون نشر افكار و عقايد خود قرار مي­دهد. و چه پنهان از شما كه در قرن سوم هجري گناوه ضراب خانه سكه نيز داشته است.
در سده­ ي چهارم هجري سفرنامه نويسان و مورخان همچنان از رونق اين شهر نوشته­اند جايي كه در آن كارگاه­ هايي براي بافتن اقسام بسياري از كتان موجود است و داد و ستد جريان دارد. و برخلاف امروز انواع و اقسام پارچه­ هاي مرغوب از اين شهر به ديگر شهرها و كشورها صادر مي­شده است. خلاصه كلام در اين سال­ ها گناوه شاهد رشد و شكوفايي اقتصادي بوده است و تا حدودي نيز از نظر سياسي برتري داشته است.
از قرن پنجم هجري به بعد كم كم اين شهر رو به افول نهاده است و در يك دوره صد الي صد و پنجاه ساله رو به ويراني گذاشته و از قرن ششم هجري به بعد مورخان و سفرنامه نويسان از آن به عنوان يك دهكده نام برده­اند.

در دوره­ي صفويه كه معماري «امام زاده سليمان» از يادگاران آن دوره است، اگرچه گناوه ديگر رونقي ندارد اما بندر ديگري به نام «ريگ» ظهور پيدا مي­كند. بندري كه در حدود هفده كيلومتري جنوب شرقي بندر گناوه قرار دارد و با توجه به افول بندر گناوه و نزديكي به جزيره خارك و حد واسط قرار گرفتن آن بين بندر بصره و بندر لنگه و بندر عباس جهت ماهيگيري و صادرات و واردات خرما، پشم و غلات و ... رونق گرفت.
اين بندر كه اينك يكي از بخش­ هاي مركزي شهرستان گناوه به شمار مي­رود در دوره زند از گناوه شهرت بيشتري داشته و شاهد ظهور شخصيت­هاي مقتدري به نام­هاي «مير معنا» و «اميرعلي خان حيات داوري» بوده است.

در دوره قاجاريه از اواخر سلطنت مظفر الدين شاه تا محمد علي شاه و احمد شاه قاجار حيدرخان حيات داوري پسر خان علي خان حاكم بندر گناوه و بندر ريگ بوده است. وي در سال 1300 هجري شمسي اولين قرارداد اكتشاف چاه نفت در منطقه دشت قير (بالاي روستاي شول) را سر آرنولد ويلسون به امضا رساند و جاده­اي به اين منظور از گناوه به فخر آوري و به دشت قير كشيده شد. اين رويداد باعث شد گناوه دوباره در كانون توجه قرار گيرد و بندر ريگ دچار ركود شود.
گناوه كم كم به عنوان بخشي از شهرستان بوشهر در دوران پهلوي شناخته شد و در پس از پيروزي انقلاب اسلامي در سال 1358 به شهرستان ارتقا يافت. در آن سال­ها شهرستان گناوه داراي سه بخش ريگ، مركزي و ديلم بود كه در سازمان آموزش فني و حرفه­اي كشور در سال1375 نيز ديلم با ارتقا يافتن به عنوان شهرستان از بندر گناوه جدا شد.
بندر گناوه كنوني كه در نزديكي خرابه­ هاي شهر قديمي و با عظمت گناوه­ ي باستاني قرار دارد هم اكنون مركز شهرستان گناوه در فاصله­ ي 165 كيلومتري شمال غربي بوشهر قرار دارد و شامل دو بخش مركزي و ريگ مي­شود كه با ارتفاع پنج متر از سطح دريا داراي دو دهستان به نام­هاي حيات داوري و رود حله است كه كلا حدود چهل پارچه آبادي را در بر مي­گيرد و مساحتي در حدود 2044 كيلومتر در ساحل شمالي خليج فارس دارد و در طول شرقي 77 و عرض شمالي 30 واقع شده است.
اين شهرستان از شمال به استان كهكيلويه و بوير احمد و شهرستان ديلم، از مشرق به استان فارس و شهرستان دشتستان از جنوب به شهرستان بوشهر و خليج فارس و از مغرب به خليج فارس محدود است.
اگر چه در خصوص وجه تسميه گناوه سخن بسيار رفته است و كوشيده شده با توجه به تلفظ­هاي «جنابا» «جنابه» «گنافه» «گنفه» «گنابه» «گنبه» و ... به نام گناوه برسند اما آخرين نظريه كه توسط يكي از شاعران و محققان اين شهرستان صورت گرفته است بيشتر به دل مي­نشيند. وي با استفاده از قاموس­هاي مختلف لغات ثابت مي­كند كه گناوه برگرفته از لغاتي همچون «كنفه» و «جناب» است كه به معني ناحيه و كرانه­ها مي­باشد. و چه نام مناسب­تر از كرانه به معني ساحل و لنگر اندازي توانسته وجود داشته باشد كه به گناوه تبديل گردد.

«امام زاده سليمان بن علي» كه گويا مقبره سليمان بن علي از اولاد زين العابدين علي بن حسين(ع) است و معماري آن منسوب دوره صفويه مي­باشد؛ «تل گنبد» كه بقاياي تپه­ هاي قديمي جنابه به شمار مي­رود از جمله آثار تاريخي شهرستان گناوه به شمار مي­رود. به جز اين دو اثر مي­توان به «آتشكده باباكلو» كه در هيجده كيلومتري گناوه فعلي و پس از آبادهاي مال خليفه و مال قائد قرار دارد و «مقبره بي بي مريم» يا بي مره كه در محله بابا عليشاه بندر گناوه واقع است؛ اشاره كرد.
«تپه گيشهر» كه در يك كيلومتري بندر ريگ كنار ساحل خليج فارس واقع است؛ و «برج خان» كه يادگاري از خان علي خان حيات داوري حاكم بندر ريگ به شمار مي­رود؛ و همچنين «حسينيه خان» كه با قدمتي دويست ساله به دست خان علي خان بنا شده است از ديگر آثار تاريخي شهرستان گناوه است.
اين آثار تاريخي در كنار جاذبه­ هاي طبيعي ديگري مثل «توديو» و طبيعت زيبا و دلنواز اين شهرستان به خصوص در اواخر سال كه دشت­هاي آن رنگ بهار مي­گيرد و ساحل ماسه­اي يك دست و غروب­هاي رويايي آن و همچنين بازارهاي بزرگ كه خرد و ريزي را مي توان در آن يافت شهرستان گناوه را براي هر مسافر و گردشگري جذاب كرده است.
اكنون اين شهر با جمعيتي بالغ بر (90000) نفر كه حدود 76 درصد آن در نقاط شهري و حدود 24 درصد آن در نقاط روستايي سكونت دارند، محل سكونت و پذيرايي مردم مختلفي از نظر فرهنگ و آداب و رسوم هست. زبان مردم اين خطه فارسي بوده و بيشتر مردم آن با لهجه محلي نزديك لري حرف مي­زنند و اگر چه در اين سالها مهاجرت به اين شهر اوج گرفته است اما داراي فرهنگي خاص خود است. خوراكي­ها و آشاميدني و بازي­ها، نفرين­ها، دعاها، اصطلاحات و تعبيرات، ضرب المثل­ها، لالايي­ها، ادبيات، افسانه ­ها و موجودات خيالي، باورها و موسيقي و مراسم و آيين­ هاي ويژه­ ي خود دارد.
مردم اين شهرستان در زمان وقوع انقلاب اسلامي و ساليان جنگ تحميلي كه تاريخي­ترين و پربهاترين روزهاي خود را سپري كرد. شانه به شانه مردم اين سرزمين شاهد لحظه­هاي ناب و با شكوه خود بود.
اين شهرستان در موقعيت دفاع مقدس با نثار بيش از دويست شهيد كه اينك در گلستان شهدا بندر گناوه و قطعه شهداي بندر ريگ و روستاي چهار اوستايي خفته اند دين خود را به اسلام و ميهنش ادا كرد.
حالا اين شهرستان پس از فرازها و فرودهايي كه در طول تاريخ به چشم ديده است، مي خواهد دوره­اي ديگر را در اين سال­ ها تجربه كند دوره­اي سرشار از اميد، ايمان، تلاش، عشق و سازندگي.

عکس: مرقد امام زاده سلیمان بن علی (ع)

 

طبیعت و کشاورزی

طبیعت :

شهرستان گناوه جلگه‌ای خشک و بیابانی است و ارتفاعاتی در شمال و شمال غربی دارد. رودخانه حله از محل درودگاه با تلاقی دو رود دالکی و شاپور پس از عبور از جنوب شهرستان گناوه (دهستان حله) به خلیج فارس می‌ریزد. رودخانه شور از ارتفاعات گچ‌ترش و کلاه‌فرنگی سرچشمه گرفته و از حد فاصل دهستان حیات داوود و شبانکاره گذشته و در خور مزین وارد خلیج فارس می‌شود. هر دو رود غیرفصلی، دیمی و شور می‌باشند.

 

کشاورزی :

در زمینه کشاورزی هم این شهرستان دارای ۱۱ مرغداری می‌باشد که اکثر آنها در قالب شرکت‌های تعاونی کشت و صنعت به فعالیت پرداخته‌اند. از لحاظ تولید دام و دامپروری به آب وهای گرم و مرطوب در بندر گناوه یا روستاها و شهرهای توابع آن کمتر در این زمینه پرداخته شده‌است. در حال حاضر حدود ۴ گاودرای در شهرستان آن هم به طور سنتی فعالیت دارند که می‌توان به گاوداری که واقع در صحرای شهر بندر ریگ و دیگری واقع در روستای چهار روستایی قرار دارند نام برد. اگر به صید و صیادی در شهرستان گناوه نگاهی بیندازیم می‌بینیم که هنوز فعالیت‌های این حوزه به شکل سنتی یعنی با استفاده از وسایل عمدتا «تور و گرگور» به صید پرداخته می‌شود.

موقعیت جغرا فیایی ،حدود و وسعت

شهرستان گناوه با مساحتی نزدیک به 8.2043 کیلومتر مربع ، د ر ساحل شمالی خلیج فارس ، بین 29 درجه و 34 دقیقه ی عرض شمالی و 50 درجه و 31 دقیقه ، طول شرقی از نصف النهار گرینویچ ، قرار دارد.

  این شهرستان از شمال به استان کهگیلویه وبویر احمد و شهرستان دیلم ، از مشرق به استان فارس و شهرستان دشتستان ، از جنوب به شهرستان بوشهر و خلیج فارس و از مغرب به خلیج فارس محدود است.

  بلندی مرکز این شهرستان از سطح دریا ، به طور متوسط ، 5 متر و فاصله ی آن تا مرکز استان ( بوشهر) ، 156 کیلومتر است.

موقعیت پستی و بلندی ها

 

شهرستان گناوه بیشتر جلگه ای بوده و مقدار کمی از اراضی آن ، در منطقه ی کوهستانی قرار دارد. ارتفاعات این منطقه ادامه ی رشته کوه های زاگرس می باشد که از شمال و شمال غربی به سوی جنوب و جنوب شرقی کشیده شده است.متوسط بلندی مرکز این شهرستان ، از سطح دریا 5 سانتی متر می باشد و به تدریج از مغرب به مشرق به مقدار آن اضافه میشود .

   بیش تر جلگه های آن خشک و بیابانی بوده و فاقد استعداد کشارزی می باشند.

رودخانه ها و حوضچه های آب ریز

 

آب های روزمینی این شهرستان ، به جز رودخانه های فصلی و اتفاقی که بخشی از حوضه ی آب ریز خلیج فارس می باشند عبارت اند از : رود خانه ی حله که در محل درود گاه از تلاقی دو رود خانه ی دالکی و شاپور به وجود می آید و پس از عبور از دهستان حله وارد خلیج فارس می شود ؛ دیگر ، رود خانه ی شور است که از ارتفاعات گچ ترش و کلاه فرنگی سر چشمه میگیرند و از حد فاصل دهستان حیات داوود و شبانکاره گذشته و در خور مزین ، وارد خلیج فارس می شود. جربان آب هر دو رود ، دیمی و شور است .

 

  آب های زیر زمینی در منطقه ی گناوه بیشتر شور می باشند. آب شیرین نیز به ندرت در این منطقه پیدا میشود.

  بارش برف در این منطقه بی سابقه بوده ، با این حال گاهی بارش تگرگ مشاهده شده است